Czym są przeszkody małżeńskie? Rodzaje i skutki prawne

Przeszkody małżeńskie to określone przez prawo okoliczności, które uniemożliwiają ważne zawarcie małżeństwa. W Polsce występują zarówno w prawie cywilnym, jak i kanonicznym. Prawo cywilne wyróżnia sześć podstawowych przeszkód, a Kodeks Prawa Kanonicznego – dwanaście przeszkód zrywających.

Czym są przeszkody małżeńskie?

Przeszkoda małżeńska może wynikać ze stanu osobistego przyszłego małżonka, istniejącej relacji między stronami albo z wcześniejszych zobowiązań prawnych. Jej wystąpienie oznacza, że ślub nie powinien zostać zawarty, a zignorowanie przeszkody może prowadzić do nieważności małżeństwa.

Podział na prawo cywilne i kanoniczne jest ważny, ponieważ ślub cywilny oraz małżeństwo kościelne podlegają odrębnym regulacjom. W przypadku ślubu konkordatowego trzeba spełnić wymogi obu systemów. Ograniczenia mają chronić między innymi wolność decyzji, zasadę monogamii, porządek rodzinny oraz dobro osób zawierających małżeństwo.

Przeszkody małżeńskie w prawie cywilnym

Podstawowe przeszkody dotyczące ślubu cywilnego wynikają z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W polskim prawie przyjmuje się, że małżeństwo mogą zawrzeć osoby, które ukończyły 18 lat, nie pozostają w innym małżeństwie i nie są objęte ustawowymi zakazami.

Najważniejsze przeszkody cywilne to:

• Wiek – co do zasady małżeństwo może zawrzeć osoba pełnoletnia. Sąd opiekuńczy może zezwolić na ślub kobiety, która ukończyła 16 lat, jeżeli przemawiają za tym ważne powody i małżeństwo będzie zgodne z dobrem założonej rodziny.
• Ubezwłasnowolnienie całkowite – osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie może zawrzeć małżeństwa. Zakaz ten nie obejmuje samego ubezwłasnowolnienia częściowego.
• Choroba psychiczna lub niepełnosprawność intelektualna – taka okoliczność może stanowić przeszkodę, ale sąd może zezwolić na zawarcie małżeństwa, jeżeli stan zdrowia nie zagraża małżeństwu ani przyszłemu potomstwu, a osoba nie jest całkowicie ubezwłasnowolniona.
• Pozostawanie w małżeństwie – polskie prawo opiera się na zasadzie monogamii. Osoba pozostająca w ważnym małżeństwie nie może zawrzeć kolejnego. Poprzedni związek musi wcześniej ustać, zostać unieważniony albo jego nieważność musi zostać stwierdzona.
• Pokrewieństwo lub powinowactwo – małżeństwa nie mogą zawrzeć krewni w linii prostej, rodzeństwo ani osoby spowinowacone w linii prostej. W przypadku powinowactwa sąd może, z ważnych powodów, zezwolić na zawarcie małżeństwa.
• Przysposobienie – osoba przysposobiona nie może zawrzeć małżeństwa z przysposabiającym. Zakaz obejmuje zarówno przysposobienie pełne, jak i niepełne, choć ustanie stosunku przysposobienia może usunąć tę przeszkodę.

Nie każda wada związana z zawarciem ślubu jest przeszkodą małżeńską. Odrębną kategorię stanowią wady oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński, takie jak stan wyłączający świadome wyrażenie woli, istotny błąd co do tożsamości drugiej osoby albo bezprawna groźba. Ich skutki ocenia się na podstawie odrębnych przepisów.

Przeszkody małżeńskie w prawie kanonicznym

Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku wymienia dwanaście przeszkód zrywających. Są to okoliczności, które uniemożliwiają ważne zawarcie małżeństwa kościelnego. Niektóre wynikają z prawa naturalnego lub Bożego i nie można od nich uzyskać dyspensy. W odniesieniu do innych, ustanowionych przez prawo kościelne, dyspensa może być możliwa.

Do przeszkód kanonicznych należą:

• Wiek – według Kodeksu Prawa Kanonicznego mężczyzna powinien mieć ukończone 16 lat, a kobieta 14 lat. W Polsce przyjęto jednak granicę 18 lat dla obu płci, zgodną z regulacjami cywilnymi.
• Niemoc płciowa – chodzi o uprzednią i trwałą niezdolność do podjęcia współżycia małżeńskiego. Przeszkoda ta różni się od niepłodności, która sama w sobie nie powoduje nieważności małżeństwa.
• Węzeł małżeński – osoba związana ważnym małżeństwem nie może zawrzeć kolejnego związku. Jest to kanoniczny odpowiednik zakazu bigamii.
• Różna religia – małżeństwo osoby ochrzczonej w Kościele katolickim z osobą nieochrzczoną wymaga dyspensy. Jej uzyskanie wiąże się z określonymi zobowiązaniami strony katolickiej, między innymi dotyczącymi zachowania wiary i wychowania dzieci.
• Święcenia – przeszkoda dotyczy osób, które przyjęły święcenia diakonatu, prezbiteratu lub biskupie. W określonych sytuacjach możliwa jest dyspensa zastrzeżona Stolicy Apostolskiej.
• Wieczysty publiczny ślub czystości – osoba związana takim ślubem w instytucie zakonnym nie może zawrzeć małżeństwa bez wcześniejszego zwolnienia ze zobowiązania.
• Uprowadzenie – małżeństwo z kobietą uprowadzoną lub przetrzymywaną w celu wymuszenia ślubu jest nieważne, dopóki nie odzyska ona wolności i bezpiecznych warunków do podjęcia decyzji.
• Występek, czyli małżonkobójstwo – przeszkoda powstaje, gdy ktoś umyślnie doprowadził do śmierci własnego małżonka albo małżonka osoby, z którą zamierza zawrzeć małżeństwo, aby umożliwić nowy związek.
• Pokrewieństwo – w linii prostej przeszkoda obejmuje wszystkich krewnych. W linii bocznej sięga do czwartego stopnia włącznie, czyli między innymi relacji kuzynostwa.
• Powinowactwo – obejmuje relacje w linii prostej powstałe wskutek ważnego małżeństwa, na przykład między teściem a synową albo teściową a zięciem.
• Przyzwoitość publiczna – może powstać między stroną nieważnego małżeństwa lub konkubinatu a krewnymi drugiej strony w pierwszym stopniu linii prostej.
• Pokrewieństwo prawne – wynika z adopcji i obejmuje relacje w linii prostej oraz w drugim stopniu linii bocznej, w zakresie określonym przez prawo kanoniczne.

Dyspensa jest zezwoleniem właściwej władzy kościelnej na odstąpienie od obowiązywania określonej przeszkody. Nie dotyczy jednak każdej przeszkody, zwłaszcza tych wynikających z prawa Bożego. Sam fakt uzyskania dyspensy nie zastępuje zgody małżeńskiej ani zachowania wymaganej formy kanonicznej.

Skutki prawne i różnice między systemami

Zawarcie małżeństwa mimo istniejącej przeszkody może prowadzić do stwierdzenia jego nieważności. W prawie cywilnym chodzi o nieważność małżeństwa w rozumieniu przepisów państwowych. W prawie kanonicznym właściwe jest określenie stwierdzenie nieważności małżeństwa, ponieważ Kościół nie rozwiązuje ważnego i dopełnionego małżeństwa przez rozwód.

Stwierdzenie nieważności nie jest tym samym co rozwód. Rozwód kończy ważnie zawarte małżeństwo cywilne na przyszłość. Stwierdzenie nieważności oznacza natomiast, że po przeprowadzeniu właściwego postępowania ustalono brak ważnego małżeństwa od chwili jego zawarcia. W prawie kanonicznym przyczyną nieważności może być także brak lub wada zgody małżeńskiej albo niezachowanie formy kanonicznej, a nie tylko przeszkoda zrywająca.

W razie wątpliwości dotyczących wieku, pokrewieństwa, wcześniejszego małżeństwa, adopcji lub możliwości uzyskania dyspensy warto skonsultować się z prawnikiem, a w sprawach kościelnych również z kanonistą lub właściwą kurią diecezjalną.

Artykuł nie stanowi porady prawnej. W indywidualnej sprawie należy uzyskać opinię adwokata lub radcy prawnego, a w zakresie prawa kanonicznego – kompetentnego kanonisty.